АД АУТАРА

Ідзя падрьіхтоукі манаграфічнай праиы, прысвечанай питан­ням метадалогіі юрыдычнай тзорьіі і практьікі, узнікла у мяне на рубяжы ХХ-ХХІ стагоддзяу. Да таго часу стала відавочньїм, што гльїбіня і маштабнасиь геапалітьічньїх і саиьіяльна-зканамічньїх праизсау у свеце, якія закранаюиь у тим ліку Рзспубліку Бела­русь, неназбежна абумоУліиаюць неабходнасиь глыбокага пераа- сэнсавання асноу светапогляду у нацыянальнай юрыдычнай на- вуцы, якія грунтаваліся і працягваюць грунтавацца псраважна на светапоглядзе савецкага часу, щзалагічньїх пастулатах марксізма- ленінізма і адпаведнай ім прававой дактрыне.

Такім чынам, існуюць усе падставы для высновы, што пера- шкодай для развіцця нацыянальнай юрьіспрудзниьіі виступає сістзмния супярэчнасць, прычынай якой з’яуляецца нецдпаведнасць паміж кардинальна змененьїмі аб’ектьіуньїмі умовамі (зканоміка, социум, політика) жьіццядзейнасиі чалавека і маральна састарз- лай сукупнасцю ідзй, што складаюиь базіс светапогляду прадстау- нікоу беларускай прававой навукі і юрыстау-практыкау. Гэга су- пярзчнасць узнікла падчас позняга існавання СССР, канчаткова сфарміравалася У перыяд распаду савецкай дзяржавы і сусветнай саиьіялістьічнай сістзмьі у иэлым і паглыбляеица сёння.

Юридичная навука і практика знаходзяцца У няпростим, можна нават сцвярджаць вельмі складаным становічшьі. Перад грамадзя- намі, грамадствам і дзяржавай аб’ектиуна паусталі новий зкана- мічньїя, палітьічньїя, культурна-зтнічньїя і іншьія жыццёва важ- ныя задачи як унутры краіньї, так і за яе межамі. адньїм з асноуних сродкау вирашзння якіх з’яуляецца права. Аднак права і дзяржава функцыянуюць недастаткова эфектыуна, што асабліва прикметна У перыяды зканамічньїх цяжкасцей. Фундаментальная причина гзтага бачиниа у тим. што дзейсна рзгуляваць паводзіньї людзей, грамадскія адносіньї (асабліва новага типа) на старым светапо- гледна-метадалагічньїм узроуні немагчыма. Тэта подобна да спро­би пабудавць принципова новы будынак на старым падмурку, не разлічаньїм на новую архітзктурную форму. Вьінікі рзалізацьіі та­кой задуми уявіць няцяжка.

Навуковыя даследаванні у айчыннай юрыспрудэнцьй у апошні час усё больш канцэнтруюцца на прыватных лакальных задачах, звязаных з карэкшроукай асобных норм заканадауства. унясенне змяненняу і дапауненняу у якое пераутварылася у перманентны працэс, ІПТО выйшау за межы разумнага. Маюцца на увазе неап- раудана высокая ступень дьінамічнасці прававога рэгулявання, унутраная і знешняя супярэчнасць палажэнняу нарматыуных пра- вавых актау. 3 названых і іншьіх прычын дзеючае заканадауства у мнопх галінах не толькі не садзейнічае, але і перашкаджае прагрэ- сіунаму развіццю грамадскіх адносін, стымуляванню ініцьіятьівьі грамадзян і г. д. Нярэдка у кодэксы, законы і іншьія нарматыуныя прававыя акты ужо у першы год пасля іх прыняцця уносяцца шматлікія змяненні і дапауненні.

Ва Умовах нявьірашанасці прынпыповых светапоглядных пы- танняу юрыдычнай навукі займацца прьіватньїмі питання.чі — удасканальваннем асобных норм, інстьітутаУ і галін права і зака­надауства — бесперспектыуна, а часам нават шкодна з прычыны адсутнасці зыходнага базісу для такой працы

1 нарэшце, вьішзйпералічаньїя і іншьія праблемы, характэрныя для сучаснай нацыянальнай юрыспрудэнцьй, аутаматычна узнау- ляюцца у праграмах па агульнай тэорьй дзяржавы і права і ініиьіх вучэбных дьісцьіплінах для юрыдычных ВНУ, адпаведнай наву- чальнай і навукова-практычнай літаратури. Наприклад, першая тэма па курсе тэорьп дзяржавы і права традыиыйна прысвечана сістзме дэдзенай навукі і яе метадалогіі.

Бясспрэчна, што немагчыма прадуктыуна вырашаць прыват- ныя пьітанні без вырашэиня агульных. Такім агульным пытаннем любой навукі, перш за Усё гуманітарная, з’яуляюцца яе светапо- глядныя (метадалапчныя) асновы, якія складаюць фундамент лю­бых тэарэтычных ведау. Аднак усялякая, нават самая нязначная, карэкшроука метадалогіі, а гым больш стварэнне яе новых асноу, тэта звышзадача, вырашэнне якой у абмежаваны часовы інгзрвал не пад сілу не толькі аднаму але і групе даследчыкау. Для гэтага патрабуюцца дастаткова працяглы тзрмін і планамерная прана не аднаго пакалення вучоных і практыкау. Тым не менш дауно на- сгау момант не проста ставіць пытанне, а пачынаць фармір;.ванне светапогляднай базы наиыянальнай юрыспрудэнцьп, працаваць на сгратзгію яе развщия.

У рамках вырашэиня дадзенай заданы на працягу апошнііх гадоу аутарам падрыхтаваны і апублікаваньї у розных навуковых выданнях шэраг прац па праблеме стварэння новай метадалогіі беларускай юрыспрудэнпьп, якія датычацца як фундаментальных светапоглядных праблем, гак і метадалагічньїх праблем агульна- юрыдычных, галіноньїх і прыкладных юрыдычных дьісцьіплін. Гэ- тыя публікацьіі і складі аснову дадзенай працы. Адны артикулы папраулены аутарам, другій прыводзянна без змяненняу.

Спробы філасофскага, метадалагічнага асэнсавання з’яу права і дзяржавы налічваюць шмат стагоддзяу. Можна прьіводзіць ирык- лады канкрэтных помнікау права, вьїказванні вялікіх філосафау, правазнаупау і іншьіх вучоных у розныя гктарычныя перыяды, можна спрабаваць знайсці апірьішча пры распрацоуцы новай ме­тадалогіі у рзлігійньїх і іншьіх крьініцах. Тэта нармальная, умоуна кажучы, стандартная тзхналогія і логіка навуковага даследавання. Аднак з прычыны маштабнасці праблемы (метадалогія) і стану яе ирадмета (юрыспрудэнцыя) традыиыйная юрыдычная тзналогія даследавання становіцца малапрымальнай.

Па-першае, існуючи светапоглядны узровень беларускай юры- дычнай навукі можна ахарактарызаваць як шматслойную эклек­тичную сумесь ідзй і поглядау, фундамент якон складаюць кас- метычна перайначаныя палажзнні дыялектычнага і гістарьічнага матзрьіялізму позняга савецкага перыяду. Як ужо адзначалася, гзткі фундамент непрымальны для узвядзення новага будынка юры- дычнай навукі. Па-другое, сістзма айчыннай навукі, міжпрадмет- ныя сувязі паміж розньїмі юрьідьічньїмі дьісцьіплінамі вельмі за- блытаныя, унутрана і знешне супярзчлівьія. Па-трэццяе, назапашаны велізарньї масіу тэарэтычных канструкпый, значная частка якіх знаходзіцца у сістзмньїм бязладдзі. Па-чацвёртае. юрыдычная тэо- рыя і практика часта развіваюица паралельна, толькі зрэдку злёг- ку судакранаючыся, што сведчыць аб крытычным становішчьі паз- начаных накірункау сацыяльнай практьікі. У сувязі з гэтым аутар пры даследаванні праблемы стварэння новай метадалогіі беларус­кай юрыспрудэнцьп вырашыу максімальна абстрагавацца ад па- пярэдняга вопыту, назапашанага вучоньїмі, і пачаць, што называ­ешь, «з чыстага аркуша», звяртаючыся да прац іншьіх аутарау толькі У випадку крайний неабходнасці. Такі падыход можна разглядаць у якасці аднаго з асноуных прынцыпау при навуковых пошуках, рэзультаты якіх адлюстраваныя у гэтай кнізе.

Другім прыиыповым падыходам дадзенага тзарэтычнага дас- ледавання з’яуляецца максімальна даступнае. простае выкладанне матэрыялу з мінімальним выкарыстаннем складених, дискусій­них паняццяу і інших тэарэтычных канструкцыЙ. Метадалогія навукі як аб’ект даследавання складаная сама па сабе. У випадку ж спроби ствариць новую метадалогію сгупень складанасці праб­лемы узрастае шматразова. Тэта нядзіуна, бо любыя новин ідзі і погляди складання для успрыняиця любым чалавекам з-за сва- ёй непадобнасці да трэдыцыйных, якія пануюць у навуцы. З улі- кам разгледзенага прастата і даступнасць мови, катзгорий і стилю пакладзени у аснову дадзенага даследавання.

Гадоуная ідзя, якая знаходзіцца У аснове нарысау і аб’ядноувае іх у адзінае цз.тае, гзта чалавек як біясацьіяльная істота, існаванне якой вьіклікае да жицця, праяуляе, робіць неабходньїмі права і дзяржаву. Успрыняцце таго, што чалавек (грамадства) з’яуляецца першапрычынай існавання права і дзяржавы. з усёи відавочнасцю прьіводзіць да думкі пра апраУданасць іх вывучэння толькі праз призму жьіццядзейнасиі людей.

Такі падыход, у сваю чаргу, патрабуе новага філасофска-права- вога аезнеавання чалавека як з’явы, як пануючага віда на планеце. У гэтым ракурсе чалавек бачыцца не толькі як біямеханічнае ства- рзнне з плоці і крьіві, надзеленае свядомасию цела - тэта вик­лючна матзрьіялістичньї, механічньї падыход. Новы метадалагічньї падыход да разумения чалавека у юрыспрудэнцьп павінен при­знавань адзінства яго души і цела у глабальным плане - духоуна- га і матэрыяльнага бакоу існавання усяго зямнога. Принципова важным момантам при гэтым з’яуляецца вяртанне у навуковую сферу у якасці аб'екта даследавання катзгорьіі «душа чалавека».

Больш за стагоддзе таму еурапейская свецкая павука адыйшла ад вывучэння феномена чалавечай душы, выключнае права на яе даследаванне атрьімалі рзлігія і багаслоУскія навукі. Разам з тым такое аднабаковае бачанне чалавека свецкай навукай у цэлым і яе сацыяльным блокам не можа заставацца вечна, паколькі тэта кан- цэпцыя дыялектычна супярзчлівая. Вьінікам даддзенага становіш- ча можна лічьіць татальнае дамінаванне матэрыяльных аспектау чалавечага жыцця, яго законау пры адначасовым ігнараванні ду- хоунага жыцця на індьівідуальньїм і сацыяльным узроунях прак­тична ва Усіх краінах свету. Чалавек і грамадства нацэлены 2 асноуным толькі на вырашэнне матэрыяльных задач, дасягненне камфортнага, бязбеднага існавання, базавыя маральныя каштоу- насці пры гэтым ігнаруюцца або проста не бяруцца У разлік. Міждзяржауньїя адносіньї усё больш палярызуюцца, вайна зноу з’яуляецца звичайним сродкам іх высвятлення, законнасць і пра- ваііарадак саступаюць месца праву моцнага. Менавіта зараз, ва Умо­вах сусветнага татальнага крьізісу, становіцца Усе больш відавоч- най неабходнасць змянення старых падыходау да права і дзяржавы. фарміравання новай метадалогіі нацыянальнай юрыспрудэнцьй, якая грунтавалася б на разуменні чалавека як адзінства душы і цела. Кожны з гэтых бакоу існавання жьіве па сваіх законах, має улас- ныя заданы і мэты, разам з тым яны ствараюць цэласнасць чала­века, праяуляюцца ва усіх сферах індьівідуальнага і грамадскага жыцця

Напрыканцы выказваю шчырую падзяку маім калегам, пава- жаным вучоным, аднадумцам - доктару юрыдычных навук, пра- фесару Станіславу Нікіфаравічу Князеву, доктару пстарычных навук нрафесару Аляксею Фёдарав4чу Вішнеускаму, доктару юрыдыч­ных навук, прафесару Уладзіміру Фёдарав1чу Ермаловічу, доктару юрыдычных навук, дацэнту Ігару Алегавічу Грунтову за дапамогу У падрыхтоуцы і виданні гэтай кнігі, шчырасць і добразьічліваць.

Дзякую усім супрацоунікам кафедры тэорьп і гісторьіі дзяр­жавы і права Акадзміі МУС Рзспублікі Беларусь, праца У складзе якой дазволіла мне па-новаму убачынь і асэнсаваць значнасць, гльїбіню і вастрыню метадалагічньїх праблем, якія стаяць перад айчыннай юрыспрудэнцыяй.